Myślenie krytyczne uznawane jest za jedną z kilku najważniejszych „kompetencji przyszłości”. Według naszych obserwacji racjonalne, krytyczne myślenie zawsze było ważne, natomiast obecnie bardzo nabiera na znaczeniu.

Powodem jest istny zalew informacji oraz tempo życia. Zmuszeni jesteśmy szybko przetwarzać dane, zarówno w pracy jak i w domu. Podejmujemy w ciągu tygodnia tyle decyzji, co poprzednie pokolenie w ciągu miesiąca. Od fake news aż się roi, znów wraca do naszych słowników słowo „propaganda”.

Pomyśl, ile otrzymujesz dziennie wiadomości na swoją skrzynkę e-mailową, telefonów, powiadomień na komunikatorach, w ilu spotkaniach uczestniczysz. Jeśli pełnisz jakąkolwiek rolę kierowniczą, ich ilość zdecydowanie rośnie.

Świadome myślenie krytyczne może być receptą na przeładowanie informacjami i sposobem na odsiewanie tego, co zbędne – takiego podejścia trzeba się jednak nauczyć.

Chcąc pozostać efektywnym i nie zwariować, warto sięgnąć po narzędzia myślenia krytycznego. Gdy zaczynamy przyglądać się swojemu myśleniu, często okazuje się, że idziemy na skróty, zwalniamy się z myślenia, mówimy sobie „jakoś to będzie”. Czy można nauczyć się myśleć? Tak, można – to ta dobra wiadomość.

Trochę gorsza polega na tym, że racjonalne, krytyczne myślenie wymaga uważności oraz świadomego i konsekwentnego stosowania go. A właśnie z tym mamy większy lub mniejszy problem.

Czy rozumiesz czytane umowy? Czy potrafisz przeanalizować tabelę z danymi? W jaki sposób podejmujesz decyzje?

Myślenie krytyczne ma bardzo duże znaczenie do nadawania sensu światu i temu, co robimy. Pozwala zrozumieć siebie i innych. Obejmuje ono: analizę i ewaluację, wnioskowanie, interpretację i osąd.

Kriticos – od tego starogreckiego słowa pochodzi słowo krytyka – oznacza zdolny do osądzania. Rozwój zdolności myślenia krytycznego zwiększa pewność siebie i podnosi poziom osobistych osiągnięć. Dobre myślenie poszerza percepcję i wzbogaca intelektualnie i emocjonalnie.

Naukę myślenia krytycznego warto zacząć od łatwego do wdrożenia nawyku. W chwili, gdy się obudzisz, zaczynają płynąć myśli. Towarzyszy im równoległy potok emocji. Pomyśl o tym, jakiej jakości myśli pojawiały się w Twojej głowie? Więcej było tych pozytywnych – wspierających, czy raczej ograniczających? Może jakaś myśl dręczyła Cię dłuższy czas, może jakieś zmartwienie nie dawało spokoju? I teraz uwaga! Jeśli możesz obserwować swoje myśli i emocje oznacza to, że nimi nie jesteś. Jasne? Czyli możesz na nie wpływać. Nie musisz się im poddawać. Czyli od samoobserwacji do samoregulacji niewiele nas dzieli. Kluczem jest uważność. Dlatego ponawiamy pytanie: jakiej jakości są Twoje myśli?

Hasło: „Myśl, jak myśleć” – nawołuje do refleksji nad jakością naszego myślenia i sposobami podejmowania decyzji. Gdy zadajesz sobie pytanie: „myślenie krytyczne: co to takiego?”, to zdanie jest świetną odpowiedzią – stanowi sedno myślenia krytycznego, jednej z najbardziej cenionych kompetencji przyszłości.

Profesor Edward Nęcka w „Psychologii poznawczej” definiuje myślenie krytyczne jako “rodzaj myślenia realistycznego, ukierunkowanego na specyficzny cel, jakim jest ewaluacja. (…) Celem myślenia krytycznego jest rzetelna i realistyczna ocena istotnych aspektów aktywności intelektualnej człowieka”.

Zatem jeśli nasze myślenie nie prowadzi do rozwoju, wzrostu czy poprawy, nie mamy do czynienia z myśleniem krytycznym.

W takim razie: czego wówczas doświadczamy?

Daniel Kahneman, profesor psychologii na uniwersytecie w Princeton opisał w swojej książce „Pułapki myślenia” dwa podstawowe systemy myślenia, po które sięgamy, podejmując decyzje i formułując osądy:

• „System 1 to szybki i automatyczny sposób działania naszego mózgu. Bez wysiłku lub niewielkim wysiłkiem energetycznym, nie mamy przy nim poczucia świadomej kontroli”.

• „System 2 rozdziela niezbędną uwagę pomiędzy działania wymagające umysłowego wysiłku, pochłania więcej energii na takie procesy, jak skomplikowane wyliczenia. I to właśnie działanie Systemu 2 często jest związane z subiektywnym poczuciem skupienia, analizy, swobodnego wyboru oraz świadomego działania”.

Tym samym w codziennym funkcjonowaniu mamy do dyspozycji automatyczne myślenie w ramach znanych schematów lub głębokie, refleksyjne – to właśnie myślenie krytyczne.

Wg Kahnemana „System 1 bez wysiłku konstruuje wrażenia i emocje, które następnie stają się podstawowym źródłem świadomych przekonań i celowych wyborów Systemu 2„.

I tym sposobem zwykle na kruchych fundamentach wrażeń i odczuć budujemy w sobie i innych pewność.

Zadajmy sobie więc pytanie: dlaczego jako pierwsze włącza się w nas myślenie w Schemacie 1, a dopiero później to logiczne i racjonalne, czyli myślenie krytyczne w Schemacie 2?

Dzieje się tak, ponieważ mózg ludzki, stanowiąc zaledwie 2 proc. masy ciała, pochłania aż 25 proc. naszej energii. Aby zasobów energetycznych wystarczyło na pozostałe funkcje organizmu, mózg jest zmuszony oszczędzać.

Czy tym samym nie ma przyszłości dla myślenia krytycznego, w którym potęga logiki pomaga nam podejmować lepsze decyzje?

Nie – na szczęście jest! Potrzebujemy tylko popracować nad budowaniem świadomości tego, w jakich sytuacjach pozwalamy sobie na swobodne pływanie po rafach automatycznego myślenia, a kiedy udaje się włączyć samodyscyplinę w myśleniu – czyli pogłębioną, krytyczną refleksję.

Obserwacja własnego toku myślenia pomoże zapewnić w danej sytuacji ewaluację i uchroni przed konsekwencjami błędnych decyzji.

To, co serdecznie polecamy jako dobre ćwiczenie dla lepszego kształtowania samodyscypliny myślenia krytycznego, to ustrukturyzowane podejście, które zaproponowała Dr Stella Cottrell (University of East London) w ramach swojego nieformalnego kodeksu człowieka myślącego krytycznie.

Aby nadać sens temu ćwiczeniu, warto sobie przywołać z pamięci jedną z ostatnich trudnych rozmów. A następnie poddać ją krytycznej analizie wg 4 kroków. Zaś na koniec odpowiedzieć sobie na pytania – jakie mam refleksje po analizie i co warto na przyszłość zrobić inaczej?

• KROK 1 – oceń przeciwstawne argumenty i dowody.
• KROK 2 – rozpoznaj stanowiska, wnioski i argumenty prezentowane przez drugą stronę. Rozważ, po jakie techniki i formy manipulacji sięga, aby być bardziej przekonującym.
• KROK 3 – rozważaj problemy w sposób ustrukturyzowany, wnikliwie i z wykorzystaniem prawideł logiki.
• KROK 4 – przedstaw swój punkt widzenia w sposób jasny, zrozumiały i przemyślany.

Opisując dwa schematy myślowe, chcemy otworzyć Cię na znaczenie myślenia krytycznego oraz fakt, że nasz mózg spontanicznie nie wspiera uruchamiania logiki w myśleniu. Dobra wiadomość natomiast jest taka, że mamy wybór. Sięgając po myślenie krytyczne w ważnych momentach naszego życia, mamy poczucie rzeczywistego wpływu.

Oczywiście wiąże się to z dodatkowym wysiłkiem, natomiast nagrodą jest lepsza przyszłość.

Czy taka zmiana toku rozumowania wystarczy? Z naszych doświadczeń ograniczanie się wyłącznie do myślenia krytycznego, opartego o logikę, jest jak bieganie na jednej nodze. Pełen potencjał osiągamy wówczas, gdy równolegle używamy również myślenia kreatywnego. To rozumowanie wyobrażeniowe, które prowadzi do wyłaniania się nowych idei, pomysłów, innowacji i twórczości. Ono idealnie uzupełnia i dopełnia myślenie krytyczne. Gdy posługujemy się myśleniem całościowym, uruchamiamy obie półkule mózgowe, generujemy pomysły i poddajemy je krytycznej analizie.

Jesteśmy przekonani, że możemy wykształcić umiejętność korzystania z zasobów, które  zostały nam dane. Racjonalniejsze, krytyczne myślenie i działanie można i warto kształtować na każdym stanowisku. Pracować z ludźmi uważnymi i myślącymi to czysta przyjemność, prawda?

Wiesz już z poprzednich akapitów nieco więcej na temat myślenia krytycznego: co to takiego i jakie korzyści możesz dzięki niemu osiągnąć. A teraz pora na praktykę: jak włączyć krytyczne myślenie w działania, które towarzyszą Ci na co dzień?

Myślenie krytyczne jest zdecydowanie przydatne nie tylko w pracy, ale również w naszym codziennym, osobistym życiu.

Weźmy na przykład zakupy. Czy zdarzyło Ci się kupić coś, co bardzo Ci się spodobało, ale teraz w ogóle z tego nie korzystasz?

Często tak się dzieje z ubiorem albo różnego rodzaju gadżetami. Ten mechanizm jest zresztą wykorzystywany w sklepach. Gdy stoisz w kolejce przy kasie, te wszystkie drobne produkty mają Cię skusić do dołożenia ich do zakupów. Przecież to tylko kilka złotych 😊

Gorzej jest, gdy bez większej refleksji kupujemy droższe rzeczy. Możemy obronić się przed takimi impulsywnymi zakupami. Pomoże Ci w tym myślenie krytyczne – w tym wypadku ograniczone do krótkiego schematu.

Zadaj sobie te 3 proste pytania:

• Czy ja tego naprawdę potrzebuję?
• Czy uprości to moje życie?
• Czy mnie na to stać?

Dzięki używaniu tych pytań Twoje zakupy będą z pewnością bardziej przemyślane i racjonalne. Trzymamy za Ciebie kciuki!